Sadaka-i câriye ve merhum adına hayır

Bir yakınımızı kaybettiğimizde çoğumuz "onun için ne yapabilirim?" diye sorarız. Bu sorunun en güzel cevaplarından biri, onun adına faydası uzun süre devam edecek bir iyilik yapmaktır. İslâm geleneğinde buna sadaka-i câriye, yani "akan, süren sadaka" denir.

Sadaka-i câriye hadisi

Hz. Peygamber, insan öldüğünde amelinin sona erdiğini; yalnızca üç şeyin sevabının devam ettiğini bildirmiştir: sadaka-i câriye, faydalanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlat (Müslim, Vasiyye 14; Tirmizî, Ahkâm 36)¹².

Diyanet, sadaka-i câriyeyi nesiller boyu insanların faydalandığı ve geride bırakılan bir hayır olarak anlatır; malı bir ibadete dönüştürmenin yolu olarak niteler¹. TDV İslâm Ansiklopedisi de kavramı "sürekli, kalıcı hayır" olarak tanımlar ve vakıf kurumuyla birlikte ele alır². Diyanet'in hadis külliyatında belirtildiği gibi sadaka-i câriye, Allah rızası gözetilerek kurulan bütün vakıfları içine alır³.

Hadisteki üç şey, merhumlarımızla bağımızın ölümle bitmediğini hatırlatır: Onların bıraktığı hayırlar, öğrettikleri ve evlatlarının duaları. Dostlarının ve yakınlarının duasının da merhuma fayda vermesi umulur¹⁷.

Sadaka-i câriyeye örnekler

Su. Sa'd b. Ubâde annesi vefat edince onun adına hangi sadakanın daha faziletli olacağını sormuş, Hz. Peygamber su vermeyi tavsiye etmiştir. Sa'd'ın annesi adına bir kuyu kazdırdığı ve bir bostanını onun adına vakfettiği aktarılır (Ebû Dâvûd, Zekât 41; Buhârî, Vesâyâ 15)⁷⁸. Bugün bir çeşme, bir su kuyusu ya da suya erişimi olmayan bir yere su götürmek bu hayrın devamıdır.

Ağaç. Hz. Peygamber, bir Müslümanın diktiği ağaçtan insan ya da hayvan yedikçe bunun onun için sadaka olacağını bildirmiştir (Buhârî, Edeb 27; Müslim, Müsâkât 7)⁵⁶.

Vakıf ve kalıcı yapılar. Hz. Ömer'in Hayber'deki arazisini vakfetmesi (Buhârî, Vesâyâ 22) ve Hz. Osman'ın Rûme kuyusunu satın alıp Müslümanların kullanımına bırakması (Tirmizî, Menâkıb 18) vakfın ilk örnekleri arasında sayılır¹⁵. Diyanet'in hutbesinde cami, çeşme, hastane, kütüphane, köprü ve okul; TDV İslâm Ansiklopedisinde bunlara ek olarak misafirhane, imaret, sebil ve medrese örnek gösterilir¹¹⁵.

İlim ve insan. Diyanet'in hadis külliyatında, tarih boyunca vakıfların cami, köprü, okul ve üniversiteler açtığı; aç olana yiyecek, evlenmek isteyene destek, hasta ve yaşlıya yardım eli olduğu, kuşlara bile barınak sağladığı anlatılır⁴. Bugün bunların karşılığı olarak bir öğrenciye burs vermek ya da bir hastanenin kalıcı bir ihtiyacını karşılamak da düşünülebilir.

Bu örneklerden yola çıkarak merhumunuz adına şunları düşünebilirsiniz:

• Bir öğrenciye eğitimi boyunca burs vermek ya da bir okulun kütüphanesine kitap bağışlamak.
• Bir camiye, okula ya da hastaneye uzun yıllar kullanılacak bir ihtiyacı karşılamak.
• Fidan dikmek ya da bir ağaçlandırmaya katkıda bulunmak.
• Çeşme yaptırmak, su kuyusu açılmasına katkıda bulunmak.
• Merhumun sevdiği bir alanda (örneğin mesleğinde) yetişen gençlere destek olmak.

Merhum adına neler yapılabilir?

Sadaka ve sevap bağışlamak. Din İşleri Yüksek Kurulu, yapılan hayrın ve okunan Kur'an'ın sevabının merhuma bağışlanabileceğini, onun bundan yararlanacağının umulduğunu belirtir¹⁷. TDV İslâm Ansiklopedisi de âlimlerin çoğunluğunun bu görüşte olduğunu aktarır¹⁸.

Kurban. Diyanet'e göre "ölü kurbanı" ya da "kabir kurbanı" diye ayrı bir kurban türü yoktur. Kişi kurban kesip sevabını merhuma bağışlayabilir. Merhum kurban kesilmesini vasiyet etmiş ve bıraktığı mal da yetiyorsa, vârisler bu kurbanı keser; bu kurbanın etinin tamamı fakirlere verilir⁹. Âlimlerin çoğunluğu ölü adına kurbanı caiz görür; mezhepler arasında farklı görüşler de vardır¹⁰.

Hac ve umre. Diyanet'e göre hacca gücü yettiği hâlde gidemeden vefat eden kişi vasiyet etmemişse, vârisleri onun adına hac yapabilir ya da yaptırabilir¹¹. Hacca gitmeyi adayıp bunu yerine getiremeden vefat eden annesi adına hac yapmak isteyen birine Hz. Peygamber'in "Evet, onun adına haccet" dediği aktarılır (Buhârî, Cezâü's-sayd 22)¹². Başkası adına umre yapmak da caiz görülmüştür²⁰.

Fidye. Merhum, tutamadığı oruçlar için fidye verilmesini vasiyet ettiyse bu fidye bıraktığı malın üçte birinden ödenir; vasiyet yoksa mirasçıların gönüllü olarak ödemesi tavsiye edilir¹³.

Borç ve vasiyet. Merhumun bıraktığı maldan önce cenaze masrafları, sonra borçları karşılanır, ardından vasiyeti yerine getirilir; vasiyet malın üçte birini geçemez²¹. Borcunu ödemek ve vasiyetini yerine getirmek, merhum için yapılabilecek en önemli iyiliklerdendir. Ayrıntılar için merhum için yapılacaklar rehberine bakabilirsiniz.

Çelenk yerine hayır. Diyanet, cenazeye gönderilen çelenk ve çiçeğin merhuma bir faydası olmadığını; bu paranın sevabı merhuma bağışlanmak üzere ihtiyaç sahiplerine ya da hayır kurumlarına verilmesinin daha uygun olacağını belirtir¹⁹.

Başkası adına yapılamayanlar

Genel kurala göre bir kimse başkası adına namaz kılamaz ve oruç tutamaz; bu ibadetler kişinin bizzat kendisine aittir¹⁴. Merhumun kılamadığı namazlar ve tutamadığı oruçlarla ilgili olarak âlimler fidye ve ıskat konusunu tartışmış, TDV İslâm Ansiklopedisi bu konudaki bazı yaygın uygulamalara yönelik ciddi eleştirileri de aktarmıştır¹⁴. Bu konuda bir karar vermeden önce bölgenizdeki müftülüğe danışmanızı öneririz.

Hayır yaparken

• Gösterişten uzak durmak. Kur'an, yapılan iyiliğin başa kakılarak ve gösteriş için yapılarak boşa çıkarılmamasını öğütler (Bakara 2/262–264); sadakayı açıktan vermek güzel, ihtiyaç sahibine gizlice vermek daha hayırlı sayılır (Bakara 2/271)². Hz. Peygamber, sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar gizli sadaka veren kişiyi övmüştür (Buhârî, Ezân 36)¹⁶.
• Kalıcılığı düşünmek. Bir çeşmenin, bir kütüphanenin ya da bir bursun faydası, onu kimin sürdüreceği düşünüldüğünde gerçekten "câriye" olur. Bağış yaptığınız yere, hayrın nasıl kullanılacağını ve kimin bakacağını sorun.
• Güvendiğiniz bir yere vermek. Belirli bir kurum önermiyoruz. Bağışınızın amacına ulaştığından emin olmak için kurumun resmî kaydını ve size belge verip vermediğini kontrol edin.
• Aileyle birlikte. Merhum adına yapılacak hayrı ailece kararlaştırmak, onu birlikte anmanın da bir yoludur.

Merhumunuz adına yıl dönümünde ya da bir kandil gecesinde lokma, pilav-ayran veya pide dağıtılmasını sağlayacak bir hizmet hazırlıyoruz. Ön talep bırakın; şehrinizde başladığında haber verelim.