Yurt dışında vefat

Milyonlarca vatandaşımız Avrupa'da ve dünyanın farklı yerlerinde yaşıyor. Bu ailelerin en zor anlarından biri, bir yakınlarını memleketten uzakta kaybetmektir. Bu durumda hem bulunulan ülkenin kuralları hem de Türkiye'nin istediği belgeler devreye girer. Bu sayfada genel süreci anlattık; ayrıntılar ülkeden ülkeye değiştiği için bağlı olduğunuz Türk konsolosluğunun sayfasına mutlaka bakın.

Bulunduğunuz ülkede ilk adımlar

• Ölüm belgesi. Ölümü o ülkenin hekimi ya da hastanesi tespit eder, ölüm belgesini o ülkenin makamları düzenler. Türkiye'deki işlemler de bu belgeye dayanır.
• Kaza ve şüpheli ölümler. Yerel polis ve savcılık süreci başlatır; otopsi yapılabilir. Türk konsolosluğu bu durumda savcılığın verdiği defin izni ya da otopsi raporu ile çevirisini ister⁴.
• Konsolosluğa haber. Bağlı olduğunuz büyükelçilik ya da başkonsolosluğu arayın. Pek çok temsilciliğin mesai dışı için acil hattı bulunur; örneğin Stokholm Büyükelçiliğimiz 7/24 bir acil durum numarası ilan eder³.
• Cenaze fonu ya da nakil firması. Merhum bir cenaze fonuna üyeyse önce fonu arayın; fon işlemleri sizin adınıza yürütebilir. Üye değilse işlemleri genellikle bir cenaze nakil firması yürütür. Kevser hiçbir firmayı ya da fonu önermez.

Türkiye'ye nakil mi, orada defin mi?

Bu, ailenin vereceği bir karardır. Dinî açıdan Hanefî mezhebine göre kişinin vefat ettiği yerde defnedilmesi müstehaptır; cesedin bozulup kokma tehlikesi yoksa başka bir yere nakledilmesinde sakınca yoktur. Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri de cenazenin bozulmaması ve meşru bir amaç bulunması şartıyla nakli caiz görür; Şâfiî mezhebinde ise kural olarak nakil uygun görülmez. Hanefî ve Şâfiî mezheplerine göre defnedildikten sonra cenazenin çıkarılıp nakledilmesi, istisnalar dışında haramdır⁸.

Kararı verirken şunlar da düşünülür:

• Süre. Nakil belgelerinin hazırlanması zaman alır; cenazeyi bekletmeden defnetmek daha uygundur⁹.
• Ziyaret. Ailenin çoğu Türkiye'deyse kabrin orada olması ziyareti kolaylaştırır; çocuklar ve torunlar yurt dışındaysa tersi geçerli olabilir.
• Mezarın süresi. Bazı Avrupa ülkelerinde mezarlar belirli bir süre için kiralanır. Örneğin Danimarka Türk Diyanet Vakfının cenaze fonu, Danimarka'da yapılan definler için 20 yıllık mezar kirasını öder⁷.
• Masraf. Nakil masrafı ülkeye, mesafeye ve firmaya göre değişir; üyesi olunan cenaze fonları bu masrafı karşılayabilir.

Nakil için belgeler ve tabut

Türkiye, Avrupa Konseyinin 1973'te imzaya açtığı Cenazelerin Nakli Antlaşmasına taraftır¹. Bu antlaşmaya göre:

• Her cenazeyle birlikte, çıkış ülkesinin yetkili makamlarınca düzenlenmiş özel bir geçiş belgesi bulunmalıdır. Belge, düzenlendiği ülkenin dilinde ve Avrupa Konseyinin resmî dillerinden birinde yazılır.
• Geçiş belgesi; tıbbi, sağlık, idari ve hukuki işlemler tamamlandıktan, naaş uygun tabuta konduktan ve tabutta yalnız o kişinin naaşının ve kişisel eşyalarının bulunduğu tespit edildikten sonra verilir.
• Tabut sızdırmaz olmalı ve içinde emici bir madde bulunmalıdır. Ahşap tabutun içinde ya dikkatle lehimlenmiş kurşun gibi bir malzemeden iç tabut bulunur ya da ahşap tabutun içi bu tür bir malzemeyle kaplanır.
• Varış ülkesi, uluslararası sözleşmelerin gerektirdiği belgeler dışında bu geçiş belgesinden başka belge isteyemez.

Türkiye'ye girişte Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğünün yönergesi uygulanır. Bu yönergeye göre Cenaze Geçiş İzin Belgesi (Cenaze Nakil Belgesi) kaynak ülkenin yetkili makamı ya da ilgili konsolosluk tarafından düzenlenir; belge eksikse cenaze sahipleri ve dış temsilcilikle iletişime geçilerek ivedilikle tamamlatılır. Sağlık açısından risksiz sayılan ülkelerden gelen cenazeler için sağlık işlemi yapılmaz; cenaze kargo olarak değerlendirilir ve giriş işlemleri gümrükte yapılır².

Ülkeden ülkeye istenen belgeler değişir. Örneğin Stokholm Büyükelçiliğimiz İsveç'ten nakil için dilekçe, Türk pasaportu ya da kimliği, uluslararası geçiş belgesi, yurt dışına çıkarma izni, ölüm belgesi, ölüm sebebi belgesi, tahnit belgesi, çinkolama (lehim) belgesi ve taşıma belgesini sayar; ayrıca cenazenin güzergâhını, Türkiye'de karşılayacak kişiyi, nakil gününü ve nakil firmasını sorar³.

Konsolosluk ve nüfus kaydı

Yurt dışındaki ölüm, Türkiye'deki nüfus kaydına konsolosluk aracılığıyla işlenir. Örneğin Sidney Başkonsolosluğumuz ölüm tescili için şunları ister⁴:

• Bildirimde bulunan kişinin kimlik ya da pasaport fotokopisi,
• Yabancı makamlarca düzenlenmiş ölüm belgesinin aslı,
• Cinayet, iş kazası ya da intihar durumunda yerel savcılığın defin izni veya otopsi raporu ile çevirileri,
• Varsa merhumun Türk pasaportu, kimliği ya da sürücü belgesi.

Aynı başkonsolosluk bu işlemi posta yoluyla da kabul eder⁴. Tescil tamamlandıktan sonra ölüm kaydını e-Devlet'teki Nüfus Kayıt Örneğinden kontrol edebilirsiniz; mirasçılık belgesi ve SGK işlemleri bu kayıtla yürür. e-Devlet şifresi yurt dışında büyükelçilik ve konsolosluklardan alınabilir⁵. Türkiye'deki resmî işlemler için merhum için yapılacaklar rehberimize bakabilirsiniz.

Türkiye'de karşılama ve defin

• Havalimanında. Cenaze çoğunlukla kargo olarak gelir ve gümrükte işlem görür². Konsolosluğa ve nakil firmasına bildirdiğiniz, cenazeyi karşılayacak yakının kimliğiyle havalimanında hazır bulunması işleri hızlandırır.
• Belediyeye önceden haber verin. Defnin yapılacağı şehrin belediyesini ya da köyün muhtarını önceden arayın. İstanbul ve Ankara'da şehir içinde cenazenin taşınması, yıkanması, kefenlenmesi ve defni ile şehir dışına nakil ücretsizdir¹⁰¹¹.
• Yabancı belgelerin çevirisi. Defin için yurt dışında düzenlenmiş ölüm raporlarının çevirisi istenebilir. Örneğin Karacabey Belediyesinin yönetmeliği, yurt dışında vefat hâlinde defin belgesinin ölüm raporlarının tercümesine dayanılarak verilmesini öngörür¹².
• Cenaze namazı ve defin. Cenaze daha önce yıkanıp kefenlenmiş olarak gelebilir; namaz ve defin için yerel camiyle ve belediyeyle saat kararlaştırılır. Ayrıntılar cenaze işlemleri rehberimizde.

Cenaze fonları

Avrupa'da Diyanet'e bağlı birlik ve vakıfların üyelerine yönelik işlettiği cenaze yardımlaşma fonları vardır. Bu fonlar üyelerinin cenaze işlemlerini ve nakil masraflarını karşılar. İki örnek:

• Almanya'da DİTİB: Cenaze fonu, yurt dışında yaşayanların cenazelerinin vatana nakli sorununa kalıcı ve güvenli bir çözüm getirmek amacıyla 1992'de kurulmuştur⁶.
• Danimarka Türk Diyanet Vakfı: Fon, vefat eden üyenin yıkama, kefen, nakil ve defin masraflarını karşılar; cenazeyi Türkiye'deki mezar yerine kadar nakleder ve Türkiye'de defnedilecek cenaze için bir yakınına refakatçi uçak bileti verir⁷.

Fonlar yalnız üyeleri ve şartları taşıyan aile bireylerini kapsar; üyelik koşulları, aidat ve kapsam fondan fona değişir. Yurt dışında yaşıyorsanız bu bilgileri bir ihtiyaç doğmadan öğrenmek aileyi zor bir anda büyük bir yükten kurtarır.

Uzaktaki aile: gıyabi namaz ve dua

Cenaze yurt dışında defnedildiğinde Türkiye'deki aile çoğu zaman cenaze namazına katılamaz. Hanefî ve Mâlikî mezheplerine göre cemaatin önünde bulunmayan cenaze için namaz kılınmaz; Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre ise kılınabilir⁸. Din İşleri Yüksek Kurulu, aslolanın cenazenin hazır bulunması olduğunu, bununla birlikte Hz. Peygamber'in Necâşî için gıyabi cenaze namazı kıldırmasına dayanarak hazır olmayan cenaze için de namaz kılınabileceğini belirtir¹³. Kılınışı için cenaze namazı rehberimize bakabilirsiniz.

Namaz kılınamasa da dua her yerden edilir. Okunan Fâtiha'lar ve dualar için ölüye okunacak dualar sayfamız, ailece hatim için hatim duası rehberimiz yol gösterir.

Türkiye'de vefat eden gurbetçiler

Yurt dışında yaşayan biri Türkiye'de vefat ederse, yaşadığı ülkedeki işlemler (emeklilik, banka, sigorta) için ölümün belgelenmesi gerekir. e-Devlet'ten alınabilen “Çok Dilli Ölüm Kayıt Örneği (Formül C)” bu amaçla yurt dışında kullanılabilir¹⁴.